|
AGROTURK
Agro-Endüstriyel
Müşavirlik |
|
NRA TEKNİK YAYIN NO. 1995-6 NRA Ana Sayfa Agroturk Ana Sayfa Site Haritası |
KANATLILAR İÇİN RENDERİNG ÜRÜNLER İÇeviren: İ. Cihan Koru SİNDİRİM SİSTEMİ Kanatlıların beslenmeleri aldıkları yemin kalitesine bağlıdır. Bu hayvanların yedikleri yemler sindirim sistemlerinden hızla geçtiğinden, bakteri faaliyeti için çok kısa bir süre kalır. Bu nedenle, kanatlılara verilen yemler, yalnız gerekli tüm besin maddelerini içermekle kalmamalı, aynı zamanda bu besin maddelerini hayvan tarafından kolaylıkla alınabilecek bir şekilde sağlamalıdır. BESİN GEREKSİNİMLERİ Kanatlılara iyi dengelenmiş rasyonlar verilmesi ekonomik olarak da anlamlıdır. Çünkü; et ve yumurta üretim maliyetlerinin en büyük kısmını yem maliyeti, oluşturur. Rasyonlar enerji ve gerekli besin maddelerince dengelendiğinde, tüketilen yem, genel olarak büyüme hızı, üretim ve yem verimini tayin eder. ENERJİ Kanatlıların en önemli gereksinimi enerjidir ve modern yem formülasyonlarının dayandıkları temel ilke, hayvanı esas olarak enerji ihtiyacını karşılamak üzere beslemektir. Bu nedenle, gerekli besin maddeleri rasyonun enerji düzeyine orantılı olarak yeme katılır. Gerekli enerjinin çoğu rasyondaki tahıllarla sağlanır. Et piliçleri, hindi ve yumurta tavukları gerekli enerjinin kalan kısmını ve hatta ek enerjiyi hayvansal yağdan alırlar. PROTEİN ve AMİNO ASİTLER Gerekli amino asitlerin sağlanabilmesi için, dengeli bir diyette yeterli miktarda protein bulunmalıdır. Yem, yeterli miktarda protein içerirse, hayvan bazı amino asitleri kendi bünyesinde yapabilir. Takviye için kullanılacak proteinli hammaddenin kalitesini gösteren iyi bir ölçü, içerdiği gerekli amino asitlerin cinsi ve miktarıdır (yaygın kullanılan yem hammaddelerinde en sınırlayıcı amino asitler, lizin ile kükürt içeren metiyonin ve sistin'dir). GEREKLİ YAĞ ASİTLERİ Kanatlılara gerekli olduğu saptanmış tek yağ asidi linoleik asittir (18:2). Hayvansal yağların çoğu, rasyonda %2-3 düzeyinde kullanıldıklarında kanatlıların ihtiyaçlarını karşılamaya yetecek miktarda linoleik asit sağlarlar. HAYVANSAL PROTEİN ÜRÜNLERİ Et ve kemik unu, kan unu, kanatlı yan ürünleri unu ve hidrolize tüy unu, rendering endüstrisi tarafından üretilen yem hammaddeleridir. Bunların üretiminde kullanılan hammaddeler ise, et işleme ve ambalajlama endüstrilerinin yan ürünleri ve perakende et satış mağazaları ve restoranlar gibi et kullanan kuruluşlardan gelen artık parçalardır. Rendering işlemleri, kanatlıların ve diğer hayvanların yenilemeyen dokularını işleyerek kanatlılar ve diğer besi hayvanları için besin değeri yüksek yem hammaddeleri haline getirir. TANIMLAR The Association of American Feed Control Officials (AAFCO), hayvansal yan ürünlerden elde edilen rendering ürünlerinde bulunması gereken besinleri saptayan ve ilgili standartları yayınlayan bir kuruluştur. Aşağıdaki tanımlar, bu kuruluş tarafından geliştirilmiştir. 1. Et ve Kemik Unu. Kan, kıl, tırnak, boynuz ve deri hariç, ama kemik dahil olmak üzere memeli hayvan dokularından elde olunan rendering ürünüdür. Et ve kemik unu içinde en az %4 oranında fosfor bulunmalıdır. Kalsiyum düzeyi de, gerçek fosfor düzeyinin 2,2 katından daha yüksek olmamalıdır. Yapılan pekçok besleme denemesinde büyüme ve üretimi teşvik etme açısından, hayvansal protein ürünleri bitkisel proteinlerden daha etkili bulunmuştur. Örneğin, Georgia Üniversite'sinde yapılan denemelerde (Jensen, 1983) mısır-soya esaslı rasyonlarda et ve kemik unu oranı %5 ila %40 aralığında değiştirildiğinde, %10 et ve kemik unu içeren rasyonun, mısır-soya fasulyesi esaslı rasyona kıyasla et piliçlerinin gelişmesi üzerinde aynı etkiye sahip olduğu görüldü. Tablo 1. Et ve Kemik Ununun Civcivlerin Büyümesi ve Yem Dönüşümü Üzerindeki Etkisi (Jensen, 1983)
tutacak şekilde hesaplanarak yapılmıştır Georgia Üniversite'sinde yapılan bazı araştırmalar (Martosiswoyo ve Jensen, 1988), et ve kemik ununun metabolize edilebilir enerji (ME) değerinin 2500 kcal/kg'a yakın olduğunu gösterdi. Bu değer kullanılarak hazırlanan rasyonlarla beslenen piliçlerde büyüme ve yem verimliliği belirgin oranda arttı ve aşırı karkas yağı sorunu ortadan kalktı. Et ve kemik unu'nun her cins kümes hayvanı için ekonomik bir yem hammaddesi olduğunda hiç kuşku yoktur. Bunun nedeni, yüksek kaliteli protein, kritik amino asitler, yararlanılabilir fosfor ve diğer gerekli mineralleri yararlı bir kombinasyonda içermesidir. 2. Kan Unu. Kıl gibi dışarıdan gelen tüm maddelerden arındırılmış, taze ve temiz hayvan kanından üretilir. Kan unu, püskürtmeli kurutma (spray-drying) veya flaş kurutma çemberi (flash-ring) gibi yüksek sıcaklık altında ve kısa sürede kurutma yapan yöntemlerle kurutulur. Sonuçta, tamamı aynı renkte, lizin içeriği yüksek (ham proteinin %7'si), %80-90'ı yararlı nitelikte ve lezzetli bir ürün elde edilir. Kan unu, protein ve lizin açısından en zengin yem hammaddesidir. Kanatlı rasyonlarında yaygın olarak kullanılan soya küspesi de bol lizin içerdiğinden, kanatlı rasyonlarında kan unu fazla kullanılmaz. Tek istisna, yüksek düzeyde lizin gerektiren hindiler için hazırlanan başlangıç rasyonlarıdır. Minnesota Üniversitesi'nde Waibel ve ark. (1987) tarafından yapılan bir denemede, tüy unu, et ve kemik unu ve kan unu, hindi rasyonlarında tek tek ve kombinasyonlar halinde kullanılarak denendi. Et ve kemik unu, tüy unu, ve kan unu kombinasyonları ile önemli ölçüde daha üstün yem verimliliği elde olundu. (Araştırmacılar, hindi büyüme rasyonları için %2 kan unu, %2-%4 tüy unu, %7-%8 et ve kemik unu içeren bir karışım öneriyorlar). 3. Kanatlı Yan Ürünleri Unu. Tüyler hariç olmak üzere kanatlı karkaslarının öğütülmüş ve rendering işlemine tabi tutulmuş olan temiz kısımlarından yapılır. Içindeki kalsiyum düzeyi gerçek fosfor düzeyinin 2.2 katından daha yüksek olmamalıdır. 4. Hidrolize Tüy Unu. Kesilmiş kanatlıların, bozulmamış ve temiz tüylerinin yüksek basınçta buharla işlenmesi ile elde olunur. AAFCO tanımlarına göre, ham protein içeriğinin en az %75'i sindirilir olmalıdır. Tüylerin yüksek basınç ve buhar altında pişirilmesine dayanan modern işleme yöntemleri kullanıldığında, tüylerdeki protein hem kısmen hidrolize olur, hem de bazı kimyasal bağları kırılarak yapısı değişir. Bu işlem sonunda elde edilen tüy unu, akışkan bir yapıda olup, besi hayvanları ve tüm kanatlı cinsleri tarafından kolay sindirilebilen lezzetli bir hammaddedir. Mısır ve soya esaslı rasyonlar metiyonin ve sistein bakımından fakir olduklarından, bunların desteklenmesi için kullanılan protein hammaddeleri, genç civcivlerin toplam kükürtlü amino asit ihtiyacını karşılamalıdır. Tüy unu sistince zengindir ve gerekli miktarı sağlayabilir. Metiyonin sistin'e dönüştüğünden, rasyonda tüy unu kullanıldığında, pahalı olan sentetik metiyoninin kullanılmasına gerek kalmaz. Kanada'da Guelph Üniversitesi'nde Summers'in yaptığı çalışmalarda (1969), tüy unu proteini seviyesini, ilk gerekli amino asidin diyette sınırlayıcı madde olduğu düzeye kadar başarılı bir şekilde yükseltilebildi (başlangıç diyetinde %6 tüy unu, bitiş diyetinde %4.1 tüy unu). Baker ve ark. (1981), metiyonin ile takviye edilmiş tüy unu kullanarak civcivlerde bioyolojik analizler yaptılar. Bu çalışmanın sonucunda, bu yöntem sayesinde, beslenme için gerekli proteinin en az %10' unun karşılanabildiği görüldü. Hem lizin hem de metiyonin ile takviye edilmiş tüy unu, ham proteinin %40'ını sağlayabilir. Arkansas Üniversitesi'nde (Cabel ve ark., 1986) yapılan bir araştırmada, enerji düzeyi aynı olan broyler rasyonlarına, kesimden 7-14 gün önce, %4-6 oranında katılan tüy ununun, büyümeyi ve yem dönüşümünü olumsuz etkilemeden, karın yağlarının önemli ölçüde azalmasına neden olduğu görüldü. HAYVANSAL YAĞLAR
Hayvansal yağ, memeli hayvan ve/veya kanatlı dokularının rendering yöntemleri ile işlenmesi ile elde edilir. AAFCO (The Association of American Feed Control Officials; Amerikan Yem Kontrol Görevlileri Birliği) kurallarına göre, yemlik hayvansal yağların içerdiği toplam yağ asidi en az %90, sabunlaşmayan madde en çok %2.5 ve çözünmeyen madde en çok %1 olmalıdır. Yemlik hayvansal yağlar şu kategorileri içerir: donyağı, kanatlı yağları (%100 kanatlı yan ürünlerinden elde olunan yağlar), rendering ürünü yumuşak yağlar, restoranlardan toplanan kullanılmış kızartma yağları, hayvansal katı yağ karışımları ve hayvansal ve bitkisel yağların karışımları.
HAYVANSAL YAĞLARIN KALİTESİ
Hayvansal yağların kalitesi, enerji değeri, stabilite ve yabancı madde içeriği ile belirlenir. Hayvansal yağların kalitesini ifade için kullanılan standart bir ölçü MIU'dur. MIU terimi, İngilizce moisture (nem), insolubles (çözünmeyen maddeler) ve unsaponifiables (sabunlaşmayan maddeler) kelimelerinin baş harflerinden oluşmuştur. Yemlik yağlarda MIU %2'nin altında olmalıdır. Daha yüksek oranda MIU ihtiva eden yağların, enerji ve kalitesi düşük olduğu kabul edilir.
Nem düzeyinin %0.5-1.5 arasında olması isteneir. Nem enerjiyi seyreltir, hayvansal yağın stabilitesini bozar ve oksitlenmeye bağlı acımaya neden olur. Bu da lezzeti olumsuz etkiler ve sindirim sorunlarına yol açabilir. Oksitlenmeye bağlı acıma A, D ve E vitaminlerini tahrip eder. Hayvansal yağlar, acımayı önlemek için özellikle uzun süre bekletilecekleri zaman ya da hazırlanan yem karışımı hemen kullanılmayacaksa, antioksidanlarla stabilize edilmelidir.
Safiyeti bozan maddeler; kemik ve kıl parçaları ve pisliklerdir. Sabunlaşmayan maddeler; kolesterol, diğer steroller ve molekül yapılarında birden fazla doymamış bağ olan maddeleri içerir.
Hayvansal yağların kalitesini etkileyen diğer bazı özellikler; erime noktası, yağ asidi profili ve serbest yağ asidi içeriğidir.
ENERJİ DEĞERİ
Hayvansal yağların yemdeki diğer hammaddeler ile etkileşimlerinden dolayı, metabolize edilebilen enerji değerleri çoğu zaman, yağın ağırlığına bakılarak hesapla bulunan brüt enerjiyi aşar. Diğer bir ifade ile, yeme ek olarak katılan hayvansal yağ, genellikle kendi taşıdığı enerji değerinden daha büyük bir enerji etkisi yapar. Bu etkiye, hayvansal yağların ekstra kalorik etkisi de denir.
ABD' de Georgia Üniversitesi'ne (Dale ve Fuller, 1982) yapılan bir araştırmada, diyete %2.5 oranında katılan mısır yağı ve donyağının metabolize edilebilir enerji değerleri karşılaştırıldı. Bu düzeyde, elde olunan tüm ME değerleri; yağların ağırlıkları üzerinden hesapla bulunan brüt enerjilerinden daha yüksekti. Bu sonuçlar, donyağının mısır yağı ile etkileşimi olduğu ve muhtemelen diğer besin maddelerinin absorpsiyonunu arttırdığı şeklinde açıklanmaktadır.
Tablo 2. Hayvansal Protein Ürünleri ve Soya Fasulyesi Ununun Besin Maddesi Bileşimleri a, b Et ve Kemik Unu Kanatlı Yan Ürün Unu Kan Unu Tüy Unu Soya Küspesi 2444 a 3300 d 3420 3073 e 2530 a 50 58.0 88.9 86.4 48.5 8.6 13.0 1.0 3.3 1.0 7.0 7.0 7.0 7.0 10.0 10.1 g 3.0 0.3 0.33 0.27 5.0 f 1.7 0.25 0.55 0.2 91.8 90.0 95.6 87.0 90.0 3.6 4.0 3.8 5.4 3.7 2.6 2.7 8.9 1.7 3.1 0.7 1.0 1.5 0.4 0.7 0.3 0.7 1.5 4.0 yok 1.0 1.7 3.0 4.4 1.4 0.3 0.5 1.1 0.5 0.7 ISI STRESİNİN AZALTILMASI Canlıların temel bir vücut ısısı vardır. Vücuda giren gıda maddeleri sindirilmeye başlandığında, bu temel ısı düzeyinin üzerinde ek bir ısı üretimi olur. Buna "yem yeme ile ilgili ısı artışı" denir. Bu ısı artışı, yemin içerdiği enerjinin, bir dizi kimyasal reaksiyon sonunda, hayvanın yaşamını sürdürme ve üretim için ihtiyacı olan enerjiye dönüşmesi sırasında ortaya çıkar. Çevre ısısı rahatsız edici düzeylere çıktığında, yem yeme ısısı hayvanın rahatsızlığını daha da arttırır. Piliçler yüksek sıcaklıklara özellikle duyarlı olduklarından, sıcak havalarda yem yemeyi azaltırlar; bu da aldıkları enerji miktarını düşürür. Hayvansal yağların broilerlerde yem yeme ısısını azalttığı saptanmışdır (Dale ve Fuller,1980). Hava sıcaklığının yüksek olduğu günlerde, ister kırıntı ister pellet şeklinde olsun, civciv yemlerine de bir miktar hayvansal yağ ilave edilmesinin iyi sonuç verdiği görülmüşdür (Dale ve Fuller, 1978). Tablo 3. Pratik ve Saflaştırılmış Diyetlerde Kullanılan Yağların Toplam Metabolize Edilebilir Enerjileri (Dale ve Fuller, 1982)
b Ortalamanın standart sapması c Glukoz-mısır nişastası esaslı diyete yağ oranı %15 YUMURTA BÜYÜKLÜĞÜNÜN ARTIRILMASI Genç piliçlerin ilk yumurtaları nisbeten küçük boyda olup, yumurta iriliği yumurtlama dönemi boyunca artar. Ticari olarak yetiştirilen yumurta piliçlerinde yumurta iriliğinin kârlı düzeye gelmesi için (özellikle, yumurta iriliğine prim veren piyasalarda), 20 ila 30 hafta geçmesi gerekir. Genç piliçlerin yumurta üretiminin başlangıcında aldıkları enerji miktarı, genellikle, hem vücut ağırlığının normal artmasına hem de azami yumurta üretimi miktarı ile azami yumurta büyüklüğüne ulaşmaya yeterli değildir. Gerekli enerji ile alınan enerji arasındaki bu fark , sıcak havalarda daha da artar. Jensen, Georgio Üniversitesinde yaptığı bir dizi denemede (1983), yumurta üretiminin ilk 16 haftasında genç piliçlerin diyetlerinde hayvansal yağ kullanımının etkilerini inceledi. elde edilen sonuçlar, bu devrede diyete katılan hayvansal yağın, genel olarak, yumurta iriliğini arttırdığını gösterdi. ENERJİ KULLANIMI Hayvansal yağların, yumurta tavuklarının enerji kullanımı üzerindeki etkilerini araştıran pek çok deneme yapılmıştır. Bu çalışmalardan birinde (Reid, 1983), yumurta tavuklarının diyetine %3 oranında katılan donyağının; yumurta üretimini (ağırlık/zaman) %10.4, metabolize edebilir enerji alımını %4.1 ve alınan enerjiyi tutma oranını da %9.8 oranın da arttırdığı saptanmıştır. Başka bir araştırmada, 12 gruba ayrılarak yumurtlama kafeslerinde beslenen tavuklara, 28 günlük bir süre içinde %3 ile %6 arasında değişen düzeyde ilave hayvansal yağ verildi. Bu deneme sonunda yem dönüşümü önemli ölçüde iyileşirken, ilave edilen hayvansal yağ oranındaki her %1'lik artış için yemden 35 g tasarruf edildi. Elde edilen sonuçlar diğer bir şekilde ifade edildiğinde; bir düzine yumurta üretmek için, %3 yağ düzeyinde yemden %6.7 tasarruf, %6yağ düzeyinde ise, yemden %11.8 tasarruf edilmiş oldu. Başka bir denemede, 13 ºC ile 35 ºC arasında sabit sıcaklık düzeylerinde yapıln beş denemede, alınan metabolize edilebilir enerji miktarındaki artış 32 kcal/piliç/gün olarak bulundu (standart sapma 7 kcal idi). Enerji kullanımının %70-75 olduğu durumda, yumurta üretiminin ve vücut ağırlığının artmasında kullanılmak üzere 22-23 kcal yaratılmış oluyordu (Valencia ve ark.). Diyete hayvansal yağ katıldığında; genellikle, genç piliçler yumurta üretimini arttırarak, daha yaşlı tavuklar ise vücut ağırlığını arttırarak yanıt verirler. Vücut fonksiyonlarını idame etmek için gerekli enerji düzeyinin üzerindeki metabolize edilebilir enerji alımının azaldığı, bunun sonucu olarak da üetimin sınırlandığı sıcaklık ekstremlerinde (çok sıcak veya çok soğukta) ortaya çıkan stres durumlarının en aza indirilmesinde, donyağı özellikle etkilidir. Tablo 4. Diyete Katılan Hayvansal Yağın 22-38 Haftalık Piliçlerin Performansına Etkisi
HAYVANSAL YAĞLARIN YARARLARI Özetle, yeme hayvansal yağ katmanın yararlarını şu şekilde sıralayabiliriz.
1. Yeme katılan hayvansal yağ, yemin aşındırıcı ve toz yapıcı etkisini azaltarak fiziksel özelliklerini iyileştirir, lezzetini arttırır. KAYNAKLAR
| |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|
AGROTURK Agro-Endüstriyel
Müşavirlik |