Bütün deney diyetleri, bütün besin maddelerini NRC (1993) tarafından önerilenden daha yüksek düzeyde içerecek şekilde ve analizle saptanan veya hammadde üreticileri tarafından beyan edilen miktarlar esas alınarak hazırlanmıştır (NRC, 1993; Dale, 1995). Diyetler, bir Hobart karıştırıcısında karıştırılarak (Hoart Ltd., Don Mills, Ontario, Kanada), laboratuarda buhar ile tavlanıp bir CPM pelet presinde pelet haline getirilmiştir. Peletlenen yemler, daha sonra 24 saat süre ile hava akımına maruz bırakılarak kurutulmuş, elenmiş ve kullanılana kadar 4 °C'da saklanmıştır.

2.1.1 Birinci Deneme

Birinci deneme KU ve KYU' nun besleyici değerini incelemek üzere bir dizi diyet formülize edildi. Gökkuşağı alabalık diyetindeki balık unu ve mısır gluten unu, giderek artan oranlarda KU (%6 ve %12) veya KYU (%10, %20 ve %30) ile ikame edildi (Tablo 2).

Tablo 2. İlk Denemede Kullanılan Diyetlerin Formülasyonu

Hammaddeler	Diyetler
	1	2	3	4	5	6	7	8
Balık Unu, Ringa (1)	28	24.5	28	28	28	28	24	20
Mısır Gluten Unu	28	24.5	28	28	31	28	24	20
Peynir Altı Suyu	10	10	-	7.5	-	11	9	7
KU	6	12	6	6	6	-	-	-
Yulaf Unu	-	-	15	7.5	-	-	-	-
KYU	-	-	-	-	-	10	20	30
Bonkalit	5	5	-	-	-	-	-	-
Selüloz	-	-	-	-	12	-	-	-
Vit. ve Min. Premiks	4	4	4	4	4	4	4	4
L-lizin	1	0.8	1.0	1.0	1.0	1.0	1.0	1.0
L-arginin	-	0.2	-	-	-	-	-	-
Balık Yağı, Ringa	18	19	18	18	18	18	18	18
Toplam	100	100	100	100	100	100	100	100
Sindirilir Bileşim (ölçülen)
Sindirilir Protein (DP), %	43.3	43.7	43.1	43.2	43.1	44.0	44.5	44.6
Sindirilir Enerji (DP), MJ/kg	21.3	21.3	21.0	21.5	20.0	21.6	21.5	21.6
DP:DE (g/MJ)	20.3	20.5	20.6	20.1	21.6	20.3	20.7	20.6

Bu şekilde hazırlanan diyetlerde, KU ve KYU' nun diyetteki toplam sindirilebilir proteinin giderek %40' a varan oranda karşılaması sağlanmış oldu. Bu arada diğer birkaç diyet daha hazırlanarak, peynir altı suyu tozu ile yulaf ununun besleyici değeri karşılaştırıldı. Denemenin bu kısmının amacı, deney diyetlerinin karbonhidrat bileşeninin değiştirilmesinin diyetin besleyici değeri üzerindeki etkisini araştırmaktı.

2.1.2 İkinci Deneme

İkinci denemede izoproteik (eş-proteinli) ve izoenerjetik (eş-enerjili) sekiz deney diyeti formüle edildi (Tablo 3).

Tablo 3. İkinci Denemede Kullanılan Diyetlerin Formülasyonu (%)

Hammaddeler	Diyetler
	1	2	3	4	5	6	7	8
Balık Unu, Ringa (1)	40	20	20	20	20	20	20	20
Mısır Gluten Unu	11	11	11	11	11	11	11	11
Peynir Altı Suyu	4.5	5	4.5	4.5	5	4.5	4.5	4.5
Soya Küspesi	13	-	-	-	-	-	-	-
TU	-	17	17	17	17	17	17	-
EKU	-	25	25	25	-	-	-	25
TYU	-	-	-	-	16	16	16	16
Bonkalit	5	-	-	-	8	8	8	-
Selüloz	9.5	6	6	6	6	6	6	6.5
Vitamin ve Min. Premiks	3	3	3	3	3	3	3	3
DL-metiyonin	-	-	0.5	-	-	0.5	-	-
L-lizin	-	-	-	0.5	-	-	0.5	-
Balık Yağı, Ringa	14	13	13	13	14	14	14	13
Toplam	100	100	100	100	100	100	100	100
Hesaplanan Bileşim
DP (%)	42	42	42	42	42	42	42	42
Lipid, %	19	23	23	23	22	22	22	22
DE (MJ/kg)	19	19	19	19	19	19	19	19
DP:DE (g/MJ)	22	22	22	22	22	22	22	22

Bu diyetler şu birleşimleri içeriyordu: TU+EKU, TU+KYU, veya EKU+KYU. Bu birleşimler diyetteki balık ununun yarısını, soya küspesinin de tamamını ikame etmiş oluyorlardı (Tablo 3). Bu denemede oluşturulan deneme diyetlerinde, hayvansal proteinli hammaddeler, toplam sindirilebilir proteinin 2/3' ünü oluşturmuş oluyordu. TU+EKU ve TU+KYU içeren diyetler L-lizin veya DL-metiyonin ile desteklenmişti. Bu iki amino asidin, bu diyetlerde potansiyel olarak en sınırlayıcı amino asitler olduğu varsayıldı. Bu varsayım, teorik amino asit birleşimine, hammaddelerin ham protein içeriklerinin görünür sindirilebilirliği ile ilgili tahminlere ve gökkuşağı alabalığın amino asit gereksinimine (NRC, 1993) dayanılarak geliştirilmişti. Daha önce lizin açısından fakir olduğu saptanmış bulunan bir dokuzuncu diyet de, balık gruplarına yedirilerek negatif bir kontrol olarak kullanıldı.

2.2. Balık Türleri, Deney Koşulları ve Yemleme

Genç gökkuşağı alabalıklar (Oncoryhnchus mykiss), yapay aydınlatma ile sağlanan 12 saat aydınlık 12 saat karanlıktan oluşan bir fotoperiyod rejiminde tutuldular. Balıkların akımı, Canadian Council of Animal Care (CCAC, 1984) ve University of Guelph Animal Care Commitee' nin öngördüğü esaslara göre yapıldı. Balıklar, kuyu suyu ve şehir şebeke suyu içeren 60 litrelik fiberglas tanklarda, 3 litre/saniye' lik su değişimi hızında büyütüldüler. Tanklar münferit olarak havalandırılmakta olup, su sıcaklığı termostatik olarak 15 °C' da tutuldu. Deney diyetlerinden her biri üç tanka tahsis edildi ve birinci denemede 16 hafta, ikinci denemede 12 hafta süre ile balıklara verildi. Balıklar günde üç kez, CHO ve Bureau' nun 1998' de önerdikleri yönteme göre hesaplanarak önceden saptanan rasyonla elle yemlendier. Verilen yemlerin kısa zamanda tüketildiğine bakılarak önceden saptanan yem miktarının, balıkların kendi istekleri ile yiyecekleri azami miktara yakın olduğu sonucuna varıldı. Her gün mortalite (ölüm oranı) ve morbidite (hastalık oranı) kontrol edildi. Bütün balıklar her dört haftada bir tartıldı. Canlı ağırlık artışı, TGC (thermal-unit growth coefficient = ısı birimi büyüme katsayısı), yem etkinliği ve mortalite yüzdesi hesaplandı. İlk denemeden sonra kuru madde, ham protein, kül ve enerji için, görünür sindirilebilirlik katsayısı (ACC) hesaplamak üzere her deney diyeti için üç dışkı örneği toplandı.

2.3. Örnekleme ve Kimyasal Analiz

Her denemenin başında 25 (1. Deneme) ve 10 (2.deneme) balık yakalanarak başlangıç karkas örneği olarak kullanıldı. Her iki denemenin sonunda her tanktan rastgele yakalanan üç balık t-amil alkol ile bayıltıldı ve sefalik bir darbe ile öldürüldü Beş grup oluşturan balıklar bir araya toplandı, otoklavlandı. Homojen bir bulamaç oluşturulacak şekilde öğütüldü, dondurularak kurutuldu (freeze-dry). Yeniden öğütüldü ve analiz edilene kadar -20 °C' da depolandı. Diyet, hammadde ve karkas örnekleri şu yöntemlerle analiz edildi: kuru madde ve kül için AOAC yöntemi (1995), Kjeldahl yöntemi ile ham protein (% N x 6.25) için Kjeltech autoanalyzer cihazı (Model 1030, Tecator, Höganas, İsveç), toplam lipid için Blight ve Dyer (1959) yöntemi, karkas örneklerinin bürüt enerji içeriği için otomatik bomkalorimetre (Model 1272, Parr Instruments. Inc., Moline, IL., ABD).

2.4. İstatistik Analiz

Elde edilen data, SAS/STAT yazılımının (SAS, 1988) genel doğrusal modeli (GLM) kullanılarak, tekmil tesadüfi blok tasarımı olarak analiz edildi. Bağımlı değişkenlerin ortalamaları, Tukey' in Dürüstce Önemli Fark (honestly significant difference = HSD) Testi kullanılarak ve α = 0.05 olacak şekilde (Steel ve Torrrie, 1980) karşılaştırıldı. Her bağımlı parametre için Tukey' in HSD' sine göre, ortalamaların toplanmış standart hatası (pooled standart error of means = SEM) ve minumum önemli fark (HSD) saptandı.

3. SONUÇLAR ve TARTIŞMA

Deneme 1

Yüksek oranda KYU ve KU içeren diyetlerde, protein ve enerjinin görünür sindirilebilirlik katsayısı (ADC) yüksek bulundu (Tablo 4). Bu sonuçlar, laboratuarımızda yapılan daha önceki çalışmalarda KYU ve KU' nun içerdiği protein ve enerji için saptanan yüksek ADC değerlerini teyid etmekteydi.

Tablo 4. Birinci Denemedeki Diyetlerin Görünür Sindirilebilirlik Katsayısı

Görünür Sindirilebilirlik Katsayısı (%)	Diyetler
	1	2	3	4	5	6	7	8
Kuru Madde	88	88	84	88	78	89	88	87
Ham Protein	96	95	95	96	95	95	94	93
Kül	57	59	49	56	42	57	53	54
Brüt Enerji	92	91	90	92	85	93	92	92

İlk denemede elde edilen yüksek büyüme oranları ve yem etkinliği değerleri (Tablo 5), sonuçların güvenilirliğini arttırdı. İlk denemede sekiz farklı diyetle beslenen balıklar arasında; son ağırlık, büyüme oranı (ısı-birimi büyüme katsayısı olarak), yem etkinliği ve azot ve enerji tutma etkinlikleri (N veya E artışı/alınan sindirilebilir N veya E) açısından herhangi bir fark saptanmadı. Bu sonuçlar KU ve KYU' nun gökkuşağı alabalık için yüksek besleyici değere sahip iki hamadde olduğuna işaret etmektedir. Bu hammaddeler, balıkların performansını etkilemeden, önemli derecede yüksek düzeyde kullanılabilirler.

Tablo 5. İlk Denemede 16 Hafta Süre ile Beslenen Gökkuşağı Alabalıklarının Büyüme Performansı

Parametreler	Diyetler
	1	2	3	4	5	6	7	8	SEM	HSD
İlk Canlı Gövde Ağırlığı (g/balık)	17	17	17	17	17	17	16	18	0.3	1.3
Son Canlı Gövde Ağırlığı (g/balık)	209	215	215	207	211	201	202	209	7	34
Yem Etkinliği, Islak Artış/Kuru Yem	1.18	1.26	1.22	1.25	1.18	1.17	1.19	1.18	0.03	0.16
TGC1	0.200	0.205	0.205	0.200	0.202	0.195	0.199	0.199	0.004	0.018
N Artışı (g/balık)	4.9	5.0	5.0	4.8	4.8	4.6	4.6	4.8	0.2	1.1
N Artışı, Sindirilebilir N Alımının %' si	41	43	42	43	41	39	40	40	1.5	7
Tutulan Enerji (kJ/balık)	1658	1802	1788	1728	1688	1690	1644	1613	67	334
Tutulan Enerji, Alınan DE' nin %' si	45	51	50	50	49	47	46	44	1.5	8

¹ Isı-birimi büyüme katsayısı = (son gövde ağırlığı)^1/3 - (ilk gövde ağ ırlığı)^1/3 / Σ sıcaklık °C x gün)
Tukey'in Dürüstce Önemli Fark Testine Göre istatistik olarak herhangi bir fark bulunmadı.

Kurutulmuş peynir altı suyunun, yulaf unu (sindirilebilir nişastaca zengin) veya selüloz (sindirilemeyen karbonhidrat) ile ikame edilmesinin büyüme, yem etkinliği ve balıkların azot ve enerjiden yararlanmaları üzerinde herhangi bir etkisi bulunmadı. Bu sonuç, sindirilebilir karonhidratların (laktoz ve nişasta), diyet yüksek oranda lipid içerip, "DP / DE" oranı (ör.:DP/DE = 20 g/MJ) düşük olduğu durumlarda, diyetin net enerji düzeyine katkıları olduğunu göstermektedir.

Deneme 2

İkinci denemede de yüksek büyüme oranları ve yem etkinlikleri elde edildi. TU+KYU birleşimi ile beslenen balıkların son ağırlık ve büyüme hızları, kontrol diyeti ile beslenenlerden istatistik olarak farklı değildi (Tablo 6).

TU+EKU veya EKU+KYU birleşimleri içeren diyetler le beslenen balıkların büyüme oranları, kontrol diyeti ile beslenenler deney de kıyasla önemli oranda düşüktü (Tablo 6).

Tablo 6 için tıklayınız

Bütün deney diyetlerinin sindirilebilir azot tutma etkinlikleri kontrol diyete kıyasla önemli ölçüde düşüktü (Tablo 6). Diyetlerin L-lizin veya DL-metiyonin ile desteklenmesinin, balıkların performansı üzerinde herhangi bir etkisi saptanmadı. Mısır gluten unu içeren diyetin (diyet no. 9) diğer bütün deney diyetlerine kıyasla daha düşük son ağırlık, yem etkinliği ve sindirilebilir azot tutma etkinliğine neden olduğu saptandı (Tablo 6 ).

2. YORUM

Bu çalışmada elde edilen sonuçlar KU, TU, EKU ve KYU' nun alabalık diyetleri için çok değerli protein kaynakları olduğunu göstermektedir. Bu hammaddeler yüksek büyüme oranlarını düşürmeden, tek başlarına veya beraberce ve çok önemli düzeylerde kullanabiirler. Yüksek oranda balık unu içeren diyetlerle elde edilen performans düzeylerine erişebilmek için, bu hammaddelerle hazırlanan diyetlerde az miktarda ince ayar yapmak yeterli olabilir. Ancak, bunu yapabilmek için bu hammaddelerin besleyici değerlerinin (sindirileilir amino asit içerikleri) daha iyi tanımlaması gerekmekedir. Aynı şekilde, balıkların amino asit beslenmeleinin de daha iyi anlaşılması gerekmektedir.