|
AGROTURK Agro-Endüstriyel
Müşavirlik |
|
NRA BÜLTENİ Sayı 8 Temmuz 1997 |
BROYLER RASYONLARINDA KULLANILAN HAYVANSAL PROTEİNLERYazan: Stephen L. WoodgateGiriş
Hayvanlar, doku ve organlarında protein biriktirdikçe büyürler. Proteinler; kas, sinir, bağ dokusu, kolojen, deri ve tüy gibi vücut dokularının önemli yapı taşlarıdır. Aynı zamanda, vücuttaki enzim sistemlerinin de gerekli parçalarıdır.
Her bir protein belirli şekilde dizilmiş, belirli amino asitlerden oluşur. Amino asitlerin değişik kombinasyonlarda ve değişik sıralanma biçimlerinde bir araya gelmesi, oluşturdukları proteinin özelliklerini ve biyolojik işlevini belirler. Proteinler, katabolizm denen parçalanma ve tekrar birleşme yolu ile çeşit değiştirebilirler. Örneğin, hayvanın yediği protein, önce yapısındaki amino asitlere parçalanır daha sonra belirli bir şekil ve dizilme tarzında tekrar birleşerek kas proteinini oluşturur. Kanatlılar, 22' ye kadar çıkan sayıda amino asiti kullanıp farklı proteinler oluşturabilirler. Bu amino asitlerin 12' si mutlak gerekli olmayan bileşiklerdir. Diğer bir anlatımla, kanatlı bunları kendi bünyesinde oluşturabilir. Geri kalan amino asitlerin ise mutlaka diyet ile alınması gerekir. Gerekli amino asitler Tablo 1' de verilmiştir.
Tablo 1. Kanatlılar için Gerekli Olan Amino Asitler (GAA)
Broyler açısından yemlik değeri en yüksek proteinler, broylerin dokularında bulunan proteinlerin içerdiği oranlarda amino asit içeren proteinlerdir. Özellikle gerekli amino asitleri, hayvan dokusunda bulunan oranlarda içeren proteinler, en yararlılı proteinler olarak kabul edilir. Hayvanların amino asit gereksinimleri değişik deney teknikleri ile saptanır. Genellikle hayvanlara, saflaştırılmış diyetler halinde ve dereceli olarak artan miktarlarda, gereklilik oranı saptanmaya çalışılan spesifik amino asitler verilir. Günümüzde yetiştirilen hızlı büyüyen kanatlı ırkları için ideal rasyon, hayvanların serbestçe beslendiği koşullarda hızla tüketilen proteinlerdir. Yani, bu proteinlerin iştahla yenebilir olması ve hayvan için gerekli olan GAA' yı gereken oranlarda içermesi gerekir. Bu açıdan en önemli GAA' lar metiyonin, lisin, treonin, arginin ve valindir. Bu arada, hayvanın sindirim kapasitesinin, yaşı ve sindirim kanalının fiziksel gelişmişlik derecesi ile ilgili olduğu ve sindirim sırasında ne ölçüde protease enzimi ve HCI asidi salgılandığı ile ilgili olduğunu hatırlamak gerekir. Broyler Yemi Formülasyonu Kanatlılar enerji, protein ve diğer besin gereksinimlerini karşılamak için yem yerler. Kanatlı büyüdükçe, yediği yemin gittikçe daha fazlası canlının yaşamını sürdürmesi için kullanılmaya, gittikçe azalan kısmı da büyümenin devam etmesi için kullanılır. Hayvan büyüdükçe büyüme hızı azalır ve nihayet tamamen durur. Bu nedenle, yumurtadan yeni çıkan bir civcivin gereksinim duyduğu protein oranı, aldığı enerjiye kıyaslandığında, daha ileriki yaştaki piliçlerden daha fazladır. Bu yüzden, yaş ilerledikçe yenen yemdeki protein oranı da azalır. Hayvanların farklı büyüme aşamalarında farklı yem formülleri ile beslenmelerinin temel nedeni budur. Broyler rasyonları genellikle üç yemleme devresine göre hazırlanır. Tablo 2' de, söz konusu üç devre için hazırlanan broyler yemlerinin tipik enerji ve protein içerikleri verilmektedir. Tablo 2. Tipik Broyler Yemi Spesifikasyonları
Hayvanların amino asit gereksinimi üzerinde etkili olan pek çok faktörü vardır. Bu faktörlerden bazıları; yaş, genotip, cinsiyet ve ortam sıcaklığıdır. Buna karşılık, toplam gereksinim içinde amino asitlerin birbirlerine olan oranları daha az değişkendir. Bu özellik, "ideal" amino asit dengesi kavramının geliştirilmesine yol açmıştır. Broyler için bir dizi ideal protein oranları Tablo 3' de verilmiştir. Tablo 3. Broyler için İdeal bir Proteinde Bulunması Gereken Amino Asitlerin Lisin' e Endeksli Oranları
Amino Asitlerin Kaynağı Kanatlıların amino asit gereksinimi genellikle tahıllarla karşılanırsa da, düşük oranda protein içeren mısır gibi bazı tahılların amino asit dengesi zayıftır. Soya veya ayçiçeği küspesi gibi bitkisel protein kaynaklarının kullanılması da, düşük oranda GAA içerdiklerinden zaman zaman sorunlara yol açabilir. Gerekli olan amino asitleri bu bitkisel protein kaynaklarından sağlamaya çalışmak, diğer amino asitlerin gereğinden fazla verilmesine neden olur. Bu durum yalnız yemin maliyetini arttırmakla kalmaz, aşırı protein içerikli yem yenmesi daha başka sorunlara da yol açar. Örneğin, leusinin aşırı alınması veya lisin: arginin oranının yanlış olması (1:1.2' den fazla olması), genç piliçlerde büyüme hızının düşmesi gibi beslenme dengesizliklerine neden olur. Bundan başka, gerekli olmayan bazı amino asitlerin aşırı alınması, metiyonin gibi bazı gerekli amino asitlerin alınması gereken miktarını arttırabilir. Yemde aşırı protein bulunması, hayvanların dışkıları ile fazla protein çıkarmalarına neden olur ki, bu da çevre kirliliği açısından istenmeyen bir durumdur. Ayrıca, fazla proteinin bu şekilde atılması sırasında yükselen vücut sıcaklığı, broylerin daha fazla sıcaklık stresine maruz kalmalarına yol açar. Hayvansal proteinler, bitkisel olanlarla kıyasla, genellikle daha yüksek düzeyde protein ve GAA içerdiklerinden, diyetin dengelenmesine ve ideal protein gereksinimine yaklaştırılmasına yardımcı olurlar (Tablo 4). Tablo 4. Yaygın Olarak Kullanılan Bazı Yem Hammaddelerinin Tipik Protein ve
Amino Asit Düzeyleri (hayvana verilen şeklinde % olarak) Kan Unu Balık Unu Et ve Kemik Unu Soya Mısır Ayçiçeği 90.00 65.00 55.00 46.00 9.00 34.00 8.07 5.05 2.88 2.89 0.26 1.18 0.95 1.82 0.65 0.63 0.19 0.72 1.74 2.39 1.43 1.30 0.38 1.27 3.86 2.71 1.90 1.82 0.32 1.21 1.07 0.69 0.28 0.62 0.07 0.45 3.61 3.82 3.87 3.45 0.41 2.68 5.37 1.68 1.03 1.23 0.26 0.82 0.87 3.04 1.70 2.28 0.34 1.47 10.99 4.82 3.45 3.55 1.13 2.12 6.11 2.67 1.98 2.36 0.45 1.50 7.93 3.43 2.71 2.36 0.45 1.78 Hayvan Yanürünü Proteinler Türkiye' de yaygın olarak kullanılan hayvansal proteinlerden biri balık unudur. Bu hammadde, iyi kalitede ve taze ise, kanatlıların gereksinimi olan amino asitler için iyi bir kaynaktır. Ancak, balık unu Türkiye' de pahalı bir hammaddedir. Bu yüzden, balık unu için sürekli olarak ekonomik alternatifler aranmaktadır. Et ve kemik unu (EKU), tavuk unu, tüy unu ve kan unu, rendering endüstrisi tarafından üretilir. Hayati önemi olan bu endüstri, kanatlıların ve diğer hayvanların yenmeyen dokularını, et işleme ve paketleme işletmelerinin yanürünlerini ve restoranlardan çıkan et kırpıntılarını yeniden değerlendirerek, hayvan beslenmesinde kullanılan besin değeri yüksek hammaddelere dönüştürür. EKU, memeli hayvan dokularından elde edilen rendering ürünü olarak tarif edilir. Bu hammaddenin üretiminde kullanılan dokuların içine, kan, kıl, ayak, boynuz ve deri katılmaz. Tanım olarak, en az %4 fosfor, içerdiği fosforun 2.2 katı oranda da kalsiyum içermesi gerekir. Buna karşılık, hammadde olarak kullanılan dokuların yapısına göre, ham protein düzeyi değişkenlik gösterebilir. Tablo 5' de, farklı kalite düzeylerinde olan EKU' ların aralarındaki temel farklılıkları özetlenmektedir. Bu farklılıklar, ürünün düşük veya yüksek kaliteli EKU olduğunun saptanmasında hayati öneme sahiptirler. Tablo 5. Düşük ve Yüksek Kaliteli EKU' ların Besin İçerikleri (%)
Formülasyon yapılırken, düşük kaliteli EKU için, değişme aralığındaki en düşük değer kullanılırken, yüksek kaliteli EKU için, değişme aralığının ortalama değeri kullanılır. Bu farkın önemi aşağıda anlatılacaktır. Kan unu, hayvanların temiz, taze ve herhangi bir yabancı madde karışmamış kanından yapılır. Proteinin bozulmaması için; kısa sürede yüksek sıcaklık uygulanan kurutma yöntemlerinden flaş, çember veya püskürtme tipi kurutma işlemlerinden biri kullanılır. Elde edilen ürün, yüksek lisin içerikli ve hayvanların yemeyi kabul ettikleri bir undur. Kan ununun kanatlı rasyonlarına %4-6 oranında katılması önerilir. Tüy unu, temiz kanatlı tüylerinin yüksek basınçlı buhar ile pişirilmesi sonucu elde edilir. Bu işlem, sayesinde, tüylerin içerdiği protein kısmen hidrolize olarak, hayvanların yemeyi kabul ettiği, sindirebilir bir un elde edilir. Tüy unu, mısır/soya rasyonlarında düşük düzeyde olan sistin açısından zengin olup, yeme %6' ya kadar çıkan bir oranda katılabilir. Balık unu kaba bir analizle saptanan yapısı ile diğer hayvan proteinlerinden hayli farklı özellikler gösterir. Ancak, farklı hayvan proteinlerini karıştırarak, besin değeri açısından balık ununa çok yakın ürünler yapılabilir. Tablo 6' da balık ununun, diğer bazı hayvansal protein ürünlerinin ve EKU ile kemik ununun (KU) birleştirdiği bir karışımın yaklaşık spesifikasyonları karşılaştırılmaktadır. Tablo 6. Bazı Hayvansal Protein Esaslı Yem Hammaddelerinin
Yaklaşık Spesifikasyonları (hayvana verilen şeklinde % olarak) Balık Unu EKU KU Tüy Unu 65 65 50 90 84 10 11 13 1 5 16 17 30 3 3 8 6 6 5 7 <1 <1 <1 <1 <1 Hayvansal Proteinlerin Sindirilebilirliği Kanatlıların sindirim enzimlerin yemdeki proteinin tamamını parçalamaya yetmediği, dolayısı ile bu besinlerin tamamının absorbe edilememesi nedeniyle, bu hayvanlar yemlerin içerdiği amino asit ve ham protein miktarlarının tamamından faydalanamazlar. Bu nedenle hayvan besleme uzmanlarının pek çoğu, proteinlerin kalitesini saptamak üzere, yemdeki amino asitlerin ileal sindirilebilirliğini kullanırlar (bilindiği gibi ileal, ileum' da olan veya ileum ile ilgili anlamına gelmektedir ve ileum da, ince bağırsağın son kısmına, yani sindirim sisteminin kıvrımbağırsak denilen bölgesine verilen addır). Sindirilebilirlik değerleri, çok değişik kaynaklardan elde edilebilir. Bu değerlerin bazıları Tablo 7' de, hesapla bulunan sindirilebilir amino asit içerikleri ile beraber verilmektedir. Tablo 7. Yaygın Olarak Kullanılan Bazı Protein Unlarında, Amino Asitlerin Canlı Hayvanlar Üzerinde Denenerek Bulunmuş (in-vivo) Sindirilebilirlik Katsayıları (SK %) ile, Sindirilebilir Amino Asit Düzeyleri (SAAD, hayvana yedirildiği halinde %)
Amino asitlerin sindirilebilirliği de, bu besinlerin ne kadarının hayvanların faydalanmasına hazır olduğunu tam olarak yansıtmaz. Hayvanın yararlanabilmesine hazır amino asit miktarının, aynı zamanda, proteinin kaynağı ile de ilgili olduğu anlaşılmaktadır (Crawshaw, 1994). Amino aistlerin ne kadarının hayvanlar tarafından faydalanmaya hazır olduğu konusunda elimizde daha fazla bilgi birikene kadar, faydalanmaya hazır amino asit değerlerini esas alarak formülasyon yapmaya olanak yoktur. Ancak, toplam amino asit değerleri yerine, bu kavramdan çok daha ileri bir kavram olan sindirilebilir amino asit değerlerinin kullanılması önerilmektedir. Hayvanlardan Elde Edilmiş Proteinlerin Broyler Rasyonlarında Kullanılması Türkiye' de kullanılan tipik broyler yemlerinde (Tablo 8' de, A diyeti) yerli üretilmiş düşük kaliteli EKU (%35 ham protein) yerine, yüksek kaliteli EKU (%50 ham protein) ikame etmenin etkisi Tablo 8' de gösterilmektedir. Bu tablodaki B diyeti, yüksek kaliteli EKU' yu temsil etmektedir. Her iki EKU kaynağının spesifikasyonları Tablo 5' de verilmişti. Diyet spesifikasyonları ise Tablo 9' da, kullanılan yem hammaddelerinin fiyatları ise Tablo 10' da gösterilmektedir. Tablo 8. Düşük veya Yüksek Kaliteli EKU Kullanılmış Üç Broyler Diyetinin Karşılaştırılması
Diyet A Diyet B 7.9 6.4 45.0 45.0 15.0 15.0 5.0 4.9 5.1 10.0 8.1 10.0 3.0 0 3.0 2.9 2.0 0 5.5 0 0 5.2 287.20 271.79 Diyet A Diyet B 10.0 8.6 40.0 40.0 15.0 15.0 16.5 20.0 1.0 5.0 3.0 3.0 3.0 3.0 3.5 3.1 2.0 0 5.5 0 0 5.1 299.95 280.00 Broyler Rasyonlarına Hayvansal Protein Katmanın Yararları
Buraya kadar anlatılanlar, hayvansal proteinlerin broyler rasyonlarında etkili olarak kullanılabileceğini gösteriyor. Örnek olarak verilen üç değişik diyet, yüksek kaliteli EKU kullanılarak maliyette önemli tasarruf sağlanacağını kanıtlıyor. Bu tasarrufun, yüksek kaliteli EKU' nun fiyatının, düşük kaliteli olandan önemli ölçüde yüksek olması durumunda dahi geçerli olduğu da anlaşılıyor. Balık unu ve kan unu gibi pahalı ürünlerin daha az kullanılması, en düşük maliyet yöntemleri ile de kanıtlanacağı gibi, diyet maliyetini
düşürmekte etkili olmaktadır.
Özet
Hayvansal yanürünleri bitkisel proteinlerle birlikte kullanarak kanatlıların amino asit gereksinimine daha uygun diyetler formüle etmek mümkündür. Ancak, bütün yem hammaddeleri ile ilgili olarak, hayvan besleme uzmanlarının hatırlaması gereken bazı potansiyel sorunlar bulunabilir. Bazı yem hammaddeleri beslenmeye zararlı maddeler içerirler (ör., soya küspesindeki tripsin inhibitörü) ve hem içerik hem de kalite açısından değişkenlik gösterebilirler (ör., EKU' nun protein içeriği ve balık unlarındaki biyojenik aminlerin düzeyleri). Ancak sözü edilen ikinci grup sorunlar, hammaddeyi güvenilir kaynaklardan temin ederek ve hammadde içeriğini düzenli olarak laboratuar analizleri ile kontrol ederek en aza indirilebilir ve en düşük maliyet formülayonları uygulanabilir.
Bu anlatılanlardan bir sonuç çıkarmak gerekirse, değişik kaynaklardan gelen proteinlerin karıştırılarak hayvanlara verilmesinin en iyi üretim performansını sağladığı anlaşılmaktadır. Hayvansal dokulardan elde edilen proteinlerin, broylerin gereksinimi, yalnız bitkisel proteinler kullanılmasına karşın daha iyi karşıladığı görülüyor. O halde, broyler üretiminin daha ekonomik olarak yapılabilmesi için, yüksek ve sabit kaliteli hayvansal proteinlerin kullanılması gerekmektedir.
Tablo 9. Broyler Diyeti Spesifikasyonları
Tablo 10. Örnek Verilen Formülasyonlarda Kullanılan Temel Hammaddelerin Maliyetleri
| |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|
AGROTURK Agro-Endüstriyel
Müşavirlik |