Bu yazıda sözünü ettiğimiz araştırmaların sonuncusu olan çalışmada (DD 269) Gary Pearl, yemlik yağların birçok özelliğini incelemekte, bu arada dünya piyasalarında bu yağlarla ilgili olarak kullanılan terminolojiyi açıklamakta ve yağların besin değerlerini saptamak üzere kullanılan laboratuar analizlerini özetlemektedir. Yine bu raporda, dünya piyasalarında alışverişi yapılan yemlik yağların yağ asidi profilleri ve U/S oranları verilmektedir.

Buraya kadar anlattıklarımızı özetleyecek olursak; hayvan yemi sanayi, yemlik yağlar hakkında halihazırda bir hayli bilgiye sahip bulunuyor. Bu yazıda anlattığımız dört rapor, bu konudaki bilgilerimize daha fazla derinlik kazandırmaktadır. Bu yeni bilgilerin güvenilir bilimsel denemelere dayanılarak elde edilmiş ve pratikte uygulanabilir olmaları, hayvan beslemesi ile ilgilenenler açısından değerlerini pekiştirmektedir. Bu raporlar FPRF'den temin edilebilir ve konu ile ilgilenenler açısından "okunması zorunlu" yayınlar olarak kabul edilebilir

3. SERBEST YAĞ ASİDİ (SYA) İÇERİĞİ

Yağları oluşturan trigliseritlerin bir kısmı rutubet ve sıcaklık yeterli olduğunda, hidrolize olurlar; yani trigliserid molekülü parçalanarak yapı taşları olan gliserol molekülü ile SYA moleküllerini oluşturur. Yağların içerdiği SYA miktarı değişik yöntemlerle saptanabilir.

Yağların SYA içeriği, uzun yıllar boyunca yağın ne şekilde elde edilip ne şekilde saklandığı ve bir yerden bir yere nasıl aktarıldığının bir göstergesi olarak kullanılmıştır. Örneğin, kesimhanelerden elde edilen yan ürünlerin rendering işlemine tabi tutulmadan önce uzun süre bekletilmesi, bu ürünlerdeki yağ fraksiyonunun lipase enzimi aracılığı ile ayrışmasına ve SYA oranının artmasına neden olur. Dolayısı ile, rendering yağlarında yüksek SYA oranı bulunması, hatalı işlenmenin göstergesi, dolayısı ile yağın ayrıca yüksek oranda oksitlenmiş, yani acımış olma ihtimalinin belirtisi olarak kabul edilir.

Zaman içinde, yem üretiminde kullanılan hammaddeler çeşitlenmeye başlayıp, hayvansal yağların yanında bitkisel yağlar ve insan gıdası olarak kullanılacak yağların rafinasyonundan elde edilen yan ürünler de yemlerde enerji kaynağı olarak kullanılmaya başlandıkça, yüksek SYA oranı ile özdeşleştirilen olumsuz görüş de terk edilmeye başlandı. Yukarıda da belirtildiği gibi, serbest yağ asitlerinin kendileri bir tehlike oluşturmamakla beraber, yüksek oranda bulunmaları, özellikle hayvansal yağlarda, yağda oksitlenme ürünleri gibi olumsuz unsuların bulunma İHTİMALİNİ temsil etmektedir. Hayvan besleme konusunda ileri gitmiş ülkelerde yapılan araştırmalar, yüksek SYA oranının tek başına zararlı olmadığını kanıtlanmış, ve bulgulara dayanılarak SYA oranı yüksek fakat çok daha ekonomik bazı yağ hammaddelerinin kullanılması gittikçe yaygınlaşmıştır.

Yukarıda da anlatıldığı gibi, P.W. Waldroup ve ark.'ları, 1995 de yayınladıkları ve ABD'deki Arkansas Üniversitesi'nde yaptıkları bir çalışmada, %29.8 ve %44.7 oaranında SYA asidi içeren yemlik yağ karışımları kullanmışlar ve bu yağ karışımlarının kullanıldığı yemlerle beslenen broylerlerin vücut ağırlığı, yemden yararlanma, kalori/ağırlık artışı oranı ve 21 ila 42 günlerdeki ölüm oranı bakımından herhangi bir fark göstermediklerini saptamışlardır.

SONUÇ

Yüksek SYA oranı, bir zamanlar, hayvansal yağların acımış olmalarının göstergesi olarak kabul edilirdi. Bugün de, yüksek SYA oranı, bazı yem üreticileri tarafından bir olumsuzluk göstergesi olarak görülmektedir. Oysa, yemeklik yağ endüstrisinin bazı yan ürünleri ve bu ürünleri içeren hayvansal/bitkisel yağ karışımları, yüksek SYA oranlarına rağmen, etkili ve ekonomik enerji kaynakları olarak kullanılabilmektedir. Önemli olan, yağların acımış olduklarının belirtisi olan çok yüksek peroksit değerlerine sahip olmamaları ve doymamış/doymuş yağ asidi oranlarının istenen sınırlar içinde olmasıdır.

4. YAĞ KARIŞIMLARI

Enerji içeriğinin arttırılması için hayvan yemlerine ilk katılmaya başlıyan yağlar hayvansal yağlardır. Bunun nedeni, bu uygulamanın ilk kez başladığı ABD'de donyağının bol ve ucuz olarak bulununabilmesi idi. 1960'lı yıllara gelindiğinde, yemeklik yağları rafine eden veya yağ asidi üreten bazı firmalar bazı yan ürünlerinin hayvan beslemesinde kullanılabileceğini öğrendiler. Bu yan ürünler kabaca iki guruba ayrılabilir; asit yağı ve destilasyon artıkları (destilasyon rezidüsü).

Genel olarak, asit yağ elde edilmesi şöyle özetlenebilir: Yağlı tohumlar preslendiğinde, elde edilen ham yağın SYA oranı %5 civarındadır. İnsan damağı bu düzeydeki SYA içeriğini algılayabilir ve insan gıdası olarak kullanılan yağlarda bu asitliğin rafinasyon işlemi ile giderilmesi gerekir. Rafinasyon işlemi, kimyasal veya fiziksel (destilasyon) olarak iki şekilde yapılabilir. Kimyasal rafinasyonda ham yağa kostik soda (NaOH) ilave edilir. Soda, yağdaki SYA ile reaksiyona girerek sodyum tuzları oluşturur. Bu tuzlar suda çözünebilirler. Reaksiyonun gerçekleştiği reaktörün içinde, yağ ve sodyum tuzlarından (sodyum iyonu ile serbest yağ asitlerinin oluşturduğu bileşikler) oluşan iki fraksiyon belirir. Bu iki fraksiyondan yağ fraksiyonu üsten alınır. Ancak, bu ayırma işlemi ile yağın yüzde yüzünü almak mümkün değildir. Geriye sodyum tuzu çözeltisi ile bir miktar da yağ kalır. Bu yağı da alabilmek için, sodyum tuzu ve yağ karışımına sülfirik asit ilave edilir. Sülfirik asit, sodyum ile bileşmiş olan yağ asitlerinin tekrar ayrılarak serbest yağ asitleri oluşmasını sağlar. Bu reaksiyon sonunda ayrıca sodyum sülfat ve su oluşur. Elde edilen bu karışımdan su ayrılır, geri kalan yağsı kısıma "asit yağ" veya "sopstok (soapstock)" denir. Rafinasyon işlemi ne kadar başarılı olursa, asit yağın SYA oranı da o kadar yüksekdir. Fiziksel rafinasyon, Malezya ve Indonezya'da palmiye yağının işlenmesinde uygulanır. Bu işlemde, ham yağ vakum altında ısıtılır ve trigliseridler, sırası ile serbest yağ asitlerinden, mono ve di-gliseridlerden ayrılır. Bu bir destilason işlemi olduğundan, elde edilen ürüne de palm yağı asit distilatı denir. Destilasyon artıkları, yağ asidi üretimi işleminin yan ürünleridir. Bu işlemde, ham yağlar vakum altında ısıtılır ve bir katalizör yardımı ile hidrolize edilir. Hidrolizasyon sonunda yağ asitleri trigliseridden koparılır ve destilasyon yöntemi ile ayrılır. Geriye, siyaha yakın koyu renkte ve sabunlaşmayan madde yüzdesi yüksek bir fraksiyon kalır. Bir zamanlar bu destilasyon artıkları da hayvan beslenmesinde kullanılırdı. Ancak, sabunlaşmayan madde içeriklerinin yüksekliğinden ötürü, destilasyon artıklarının yemlik yağ karışımlarında kullanılması artık terk edilmiş bir uygulamadır.

ABD ve Avrupa'da yem sektörü gelişip bilgi birikimi arttıkça, yem sektörüne sunulan yemlik yağ karışımlarının nitelikleri de iyileşip kullanılan hammaddeler çeşitlenmeye başladı. Bugün yem teknolojisi konusunda ilerlemiş ülkelerde tüketilen yemlik yağ karışımlarında kullanılan hammaddelerin arasında donyağı, palm yağ asidi destilatı, kullanılmış kızartma yağları, değişik bitkisel asit yağlar ve bitkisel ham yağlar bulunmaktadır.

Türkiye'de yem sektöründe kullanılan yağların başında ham bitkisel yağlar gelmektedir. Bazı fabrikalar da zaman zaman hayvansal yağlar (donyağı, rendering yağı v.s.) ve asit yağ kullanmaktadır. Bu arada, entegre broiler üreticilerinin pek çoğu, kendi yan ürünleri olan tavuk yağlarını (yağ olarak ayrılmış olarak veya tavuk unu ile karışık olarak) kendi ürettikleri yemlerde değerlendirmektedir. Fabrikalar bu yağ hammaddelerini genellikle ayrı ayrı yeme katmakta olup, kendi yağ karışımlarını hazırlayan pek az yem üreticisi vardır. Özellikle ham bitkisel yağların pahalı olduğu ülkemizde, diğer ülkelerde hayvan beslenmesinde başarı ile kullanılan, ham yağlara kıyasla çok daha ekonomik olan diğer enerji kaynaklarının da yemlik yağ karışımları olarak hazırlanıp yem sanayicilerinin kullanımına sunulması, yem sektörünün genel sorunu olan yüksek maliyetleri indirmeye yönelik olumlu bir girişim olacaktır.