NRA
BÜLTENİ
Sayı 5
Ağustos 1996
NRA
Ana Sayfa
Agroturk Ana Sayfa
Site Haritası |
BALIK YEMLERİNDE KULLANILAN PROTEİNLER
Yazan: Stephen Woodgate
Su ürünleri yetiştiriciliği, bir yılda ürettiği 16 milyon ton balık ve deniz kabuklusu eti ile dünya gıda üretimine önemli katkısı olan bir agro-endüstri haline gelmiş bulunuyor. Denizlerde doğal olarak yetişen balık ve kabuklu populasyonlarının, insanların gıda gereksinimine cevap vermekte giderek daha yetersiz kalması nedeni ile, su ürünleri üretimi her geçen yıl artmaktadır.
Kara hayvanları yetiştiriciliğine kıyasla daha yeni ve henüz gelişen bir endüstri olan su ürünleri yetiştiriciliği içinde salmonid üretimi nispeten daha gelişmiş ve oturmuş bir alt sektör oluşturmaktadır. Bilindiği gibi, salmonid grubu alabalık ve somon çeşitlerini içermektedir. Salmonid kültürünün arkasından, önem sırası ile, karides, yılan balığı, ABD'de kedibalığı (Ictalurus punctatus), Japonya'da sarıkuyruk (Seriola genusu), levrek, çipura, kırmızı balık (Sebastes genusu), orfozlar ve yayvan balıklar (kalkan, dil v.s.) gelmektedir. Yem sektörü açısından yılda 1.5 milyon ton (bütün dünyada) yem tüketimi ile en gelişmiş alt sektör salmonid sektörüdür. Bu grup için üretilen yemlerin kalitesinde de, son yirmi yılda çok önemli ilerlemeler olmuştur. Diğer bütün yemlerde olduğu gibi, balık yemi formülasyonları hazırlanırken, balıkların besin ihtiyaçları yanında hammadde kaynaklarının maliyeti ve temin edilme kolaylığı göz önünde bulundurulur. Bunlara ek olarak, hayvanların dışkıları ile atılan fazla azotun çevreye vereceği zarar ve Salmonella riski de yem üretiminde dikkate alınması gereken hususlardır.
Çoğu etobur olan salmonidlerin yemlerinde kullanılan geleneksel protein kaynağı, balık unudur. Bu durumun temel nedeni, balık ununun yerini alabilecek alternatif protein hammaddeleri üzerinde yapılmış fazla araştırma bulunmayışı ve su ürünleri yetiştiriciliği endüstrisinin ilk zamanlarında balık ununun nispeten ekonomik bir hammadde olarak tanınmış bulunması ve kullanımının bir alışkanlık olarak sürüyor olmasıdır. Son yirmi yılda gelişen ekstruder teknolojisi yanında, daha yüksek kaliteli balık unu ve balık yağı kullanılarak salmonid yemlerinin yağ oranı %30 civarına çıkmış, protein içeriği de %38 civarına inmiştir (%12'lik bir düşüş). Sözü
edilen daha düşük protein yüzdesi içeren yemlerin, alternatif protein kaynakları kullanılarak da formülize edilebileceği, bir süredir değişik araştırmalara konu olmaktadır. Ancak bunun başarılabilmesi için, beslenecek deniz canlılarının amino asit gereksinimlerinin ve bunun yanında, alternatif hammaddelerin bu canlılar tarafından alınabilen amino asit içeriklerinin çok iyi bilinmesi gerekir.
Su Ürünü Yemleri için İdeal Amino Asit Profilleri
Pack ve Rodehutscord adlı araştırıcılar 1995'de yaptıkları bir araştırmada "gökkuşağı" ırkı alabalıkların, farklı oranlarda verilen gerekli amino asitlere (GAA) ne şekilde cevap verdiklerini incelediler. Bu amaçla geliştirilen yem karışımı; nişasta, yağ, buğday guluteni ve kristal amino asitleri içermekte olup, hem sindirilebilirliği yüksek , hem de balıklar tarafından istekle yenecek özellikte idi. Araştırmada önce tek bir gerekli amino asiti içermeyen diyetler hazırlandı. Daha sonra, sözkonusu gerekli amino asitleri giderek artan oranlarda içeren diyet dizileri oluşturuldu. Bu diyetlerle beslenen alabalıkların farklı amino asit düzeylerine verdikleri yanıtlar saptanarak diyetteki optimum amino asit profili veya ideal protein yapısı belirlendi. Diğer bir anlatımla, belirlenen amino asit yapısı, alabalıklarda optimum düzeyde protein birikimini sağlayan amino asit kombinasyonunu temsil ediyordu.
Araştırma sonunda, gerekli amino asitlerin Lisin'e kıyasla oranları şöyle saptandı: lizin (100), metiyonin (39), arginin (55) ve treonin (49). Burada iki husus özellikle dikkat çekici idi; Önce, geleneksel olarak metiyonin + sistin'in toplam değeri ile ifade edilen kükürtlü amino asitler için bu ifade şeklinin su ürünü yemlerinde yanıltıcı olabileceği anlaşıldı. Yapılan denemelerden birinde, 12 değişik düzeyde metiyonin ile 2 değişik düzeyde sistin karıştırıldı. Bu amino asit kombinasyonlarını içeren diyetlerle beslenen balıkların metiyonin'e çok iyi yanıt verdiği görüldü. Buna karşılık kuru madde olarak, sistin'nin kilogramda 3.0 gramdan 5.8 grama çıkarılmasının belirgin bir etkisi görülmedi. Buna dayanarak da, sistinin yemin her kilogram kuru maddesinde 3.0 gram bulunmasının alabalıklar için yeterli olduğu sonucu çıkarıldı. Tabii, bu sonuç, metiyonine oranla daha fazla sistine sahip bitkisel proteinleri yüksek oranda içeren diyetler için önemli bir saptamadır.
İkinci olarak da, alabalık etinin içerdiği arginin oranına bakarak daha yüksek olması beklenen arginin gereksiniminin beklendiği kadar olmadığı anlaşılmaktadır. Bundan da, alabalıkların arginini kendi bünyelerinde yaptıkları anlaşılmaktadır. Farklı balık türleri için ideal olan proteinlerin amino asit kombinasyonları Tablo 1'de özetlenmektedir.
Tablo 1. Balık Türleri için İdeal Proteinlerin Amino Asit Bileşimleri
| |
Gökkuşağı Alabalık
|
Somon
|
Gökkuşağı Alabalık
|
Aynalı Sazan
|
Kedibalığı
|
| Lisin |
100
|
100
|
100
|
100
|
100
|
| Metiyonin |
39
|
80
|
75
|
54
|
46
|
| Arginin |
55
|
120
|
111
|
75
|
86
|
| Treonin |
49
|
44
|
-
|
68
|
40
|
| Triptofan |
-
|
10
|
25
|
14
|
10
|
Bu tabloda dikkati çeken başka bir husus da, etobur türler olan somon ve alabalıkların gereksinimleri ile, dipte yaşayıp hem et hem bitkilerle beslenen (omnivor) aynalı sazan ve kadibalıklarının gereksinimleri arasındaki farktır. İdeal protein yapıları arasındaki bu fark, bu iki balık türünün yemlerinin hazırlanmasında dikkate alınmalıdır.
Çipura Yemlerinde Kara Hayvanları Yan Ürünlerinin Kullanılması
Davies ve ark.'ları 1993'de yaptıkları bir araştırmada, çipura beslenmesinde kullanılan balık ununun bir kısmının yerine et ve kemik unu (EKU) ikame edilmesinin etkilerini incelemişlerdir. Tablo 2, bu araştırmada kullanılan diyetlerin kompozisyonunu ve besin analizlerini özetlemektedir.
Tablo 2. Çipuralar İçin Hazırlanmış Deneme Rasyonlarının Hammadde İçeriği ve Besin Değerleri
|
Hammadde (%) |
1
|
2
|
3
|
4
|
5
|
|
Beyaz Balık Unu (Provimi 66) |
74.01
|
62.33
|
46.74
|
46.74
|
46.74
|
|
EKU1 |
-
|
16.46
|
32.93
|
-
|
-
|
|
EKU2 |
-
|
-
|
-
|
39.96
|
-
|
|
EKU3 |
-
|
-
|
-
|
-
|
42.51
|
|
Balık Yağı (Gadus genusundan) |
3.61
|
3.17
|
3.04
|
1.77
|
0.65
|
|
Mısır Nişastası/Dextrin |
8.00
|
8.00
|
8.00
|
8.00
|
8.00
|
|
α-Selüloz |
12.28
|
7.94
|
7.19
|
1.43
|
-
|
|
Mineral ve Vitaminler |
2.1
|
2.1
|
2.1
|
2.1
|
-
|
|
Besin Analizleri (%) |
|
Rutubet |
5.85
|
4.12
|
4.18
|
5.11
|
6.37
|
|
Protein |
47.22
|
49.70
|
49.22
|
48.85
|
49.01
|
|
Lipid |
9.24
|
9.35
|
9.17
|
9.55
|
9.16
|
|
Kül |
17.01
|
18.15
|
19.15
|
21.59
|
26.03
|
|
Selüloz |
13.47
|
9.90
|
8.64
|
4.69
|
1.16
|
|
NFE |
7.21
|
8.78
|
9.70
|
10.21
|
8.27
|
|
Enerji (MJ/kg) |
18.9
|
19.12
|
19.4
|
17.1
|
17.1
|
Kullanılan üç farklı tip EveBU'nun üretiminde kullanılan yöntem:
1 Kontinü, yağ ilavesi, normal atmosfer basıncında
2 Kontinü, doğal yağ, normal atmosfer basıncında
3 Kontinü, yağ ilavesi, vakumda
Tablo 3 ise, denemede kullanılan balık unu ve üç farklı EKU'nun analizini özetlemektedir. Bu denemede kullanılan üç EKU, bu ürünün elde edilmesinde kullanılan üç ayrı işleme yöntemini temsil etmekte olup, bu yöntemler Tablo 2'nin altındaki açıklamada belirtilmektedir.
Tablo 3. Değerlendirilen Protein Hammaddelerinin Besin Profilleri
| |
Rutubet
|
Protein
|
Lipid
|
Kül
|
|
Beyaz Balık Unu |
8.8
|
66.2
|
8.6
|
21.1
|
|
EKU1 |
2.5
|
59.4
|
8.9
|
24.8
|
|
EKU2 |
5.0
|
49.0
|
10.0
|
32.0
|
|
EKU3 |
7.0
|
46.0
|
12.5
|
33.0
|
Denemede kullanılan beş diyet, gerekli amino asitler (GAA) açısından da analiz edilmiş ve sonuçlar Tablo 4'de gösterilmiştir.
Tablo 4. Deneme Diyetlerinin GAA profilleri (%)
| GAA |
1
|
2
|
3
|
4
|
5
|
| Metiyonin |
1.54
|
1.32
|
1.19
|
1.19
|
1.12
|
| Lisin |
3.32
|
3.30
|
2.99
|
3.01
|
3.03
|
| Triptofan |
0.42
|
0.40
|
0.36
|
0.38
|
0.35
|
| Treonin |
2.03
|
2.09
|
1.94
|
1.94
|
1.82
|
| Leusin |
3.03
|
3.14
|
3.06
|
3.08
|
2.94
|
| İsoleusin |
1.85
|
1.82
|
1.72
|
1.69
|
1.66
|
| Histidin |
1.05
|
0.99
|
0.95
|
0.96
|
0.95
|
| Arginin |
3.36
|
3.47
|
3.58
|
3.55
|
3.5
|
| Fenilalanin |
1.69
|
1.75
|
1.66
|
1.64
|
1.67
|
| Valin |
2.76
|
2.16
|
2.20
|
2.14
|
2.06
|
Denemeye alınan balıkların büyüme performansı ve yemden yararlanma oranları Tablo 5'de verilmektedir. Denemede kullanılan bütün diyetlerin, ideal olarak kabul edilen diyettekine benzer sınırlar içinde amino asit içerdiği anlaşılmaktadır. Bu da, denemedeki bütün diyetlerin neden birbirine çok yakın performans verdiğini açıklamaktadır.
Tablo 5. Deneme Diyetleri ile Beslenen Çipuraların Büyüme Performansı, Yemden Yararlanma Oranı ve Karkas Analizleri
| |
1
|
2
|
3
|
4
|
5
|
| Başlangıçtaki Ortalama Ağırlık (g) |
4.51
|
4.48
|
4.57
|
4.53
|
4.66
|
| Deney Sonundaki Ortalama Ağ.(g) |
20.61
|
19.92
|
20.80
|
20.34
|
22.06
|
| Ağırlık Artışı (%) |
357
|
345
|
355
|
349
|
373
|
| Spesifik Büyüme Oranı (% / gün) |
1.81
|
1.78
|
1.80
|
1.79
|
1.85
|
| Yem Dönüşüm Oranı |
1.58
|
1.57
|
1.53
|
1.52
|
1.53
|
| Protein Etkinlik Oranı |
1.26
|
1.23
|
1.27
|
1.27
|
1.25
|
| Net Protein Kullanımı |
22.2
|
21.7
|
21.9
|
22.2
|
22.7
|
| Karkas Analizi (%) |
| Rutubet |
68.42
|
68.61
|
69.93
|
68.68
|
69.27
|
| Protein |
16.55
|
16.79
|
16.52
|
16.51
|
16.92
|
| Lipid |
9.38
|
9.10
|
8.43
|
9.13
|
8.76
|
| Kül |
3.95
|
4.03
|
4.02
|
4.06
|
4.01
|
Bu denemenin sonuçları, pahalı bir hammadde olan balık unu yerine, daha ekonomik bir seçenek olan EKU'nun kullanılabileceğini ve bu amaç için, değişik yöntemlerle imal edilmiş EKU'ların uygun olduğunu göstermiş bulunuyor. Yine bu sonuçlara bakarak, yavru çipura diyetlerindeki balık ununun %40 oranında EKU ile ikame edilebileceği anlaşılmaktadır. Alınan sonuçlara bakıldığında, balıkların nihai ağırlıkları, spesifik büyüme oranları, yem dönüşüm oranları ve protein etkinlik oranları arasında önemli farklar bulunmadığı görülmektedir.
Denemenin diğer bir sonucu da, denemede kullanılan diyetlerin hiçbirinin amino asit profilinin, balık unu diyeti ile karşılaştırıldığında, sınırlandırıcı olmadığı idi.
İlgi çeken başka bir husus, hem kontrol diyetinin (balık unu) hem de test diyetlerinin (EKU), amino asit profillerinin birbirine benzer olması ve sözkonusu balık türleri için teklif edilen ideal profile (Tablo 6) uymasıdır.
Tablo 6. Balıklar için İdeal Amino Asit Profili ile Deneme Diyetlerinin Karşılaştırılması (Tablo 1'de belirtilen karşılaştırma yöntemi kullanılmıştır)
| |
Bütün Balıklar için İdeal Protein Profili
|
1 No.lu Test Diyetinin Amino Asit Oranları
|
2'den 5 No.'ya Kadar Test Diyetlerinin Amino Asit Oranları
|
| Lisin |
100
|
100
|
100
|
| Metiyonin |
39-80
|
46
|
39
|
| Arginin |
44-68
|
61
|
63
|
| Treonin |
55-120
|
101
|
115
|
| Triptofan |
10-14
|
12
|
12
|
Salmonidler için Balık Unu Analogları
Dabrowski ve ark.'ları 1993'de yayınladıkları bir çalışmada, salmonid diyetlerinde balık ununun balık unu analogları (eşdeğer ürünler) ile ikame edilmesinin etkilerini araştırdılar. Balıkunu analogları; kan, tüy ve EKU'ların karışımlarından oluşuyordu. Denemenin esası, başlangıç ağırlıkları 2 g olan salmonidlerin 14 hafta boyunca %36 veya %47 ham protein içeren test diyetleri ile beslenmelerine dayanıyordu. Her iki protein düzeyindeki diyetler, ayrıca kendi aralarında, proteinin %0, %25, %50, %75 ve %100 oranında balık unu analoğu ile sağlanmış olduğu alt gruplara ayrıldılar. Balıkların performansı incelendiğinde, yanlız %47 oranında ham protein içeren diyetlerde, bu proteinin %100'ünün balık unu analoğu ile karşılandığı durumda istatistiki olarak önemli bir performans düşüklüğüne rastlandı. Buna karşılık, %36 ham protein içeren diyetlerde, %100 balık unu içeren diyetler ile %100 balık unu analoğu içeren diyetler arasında performans açısından herhangi bir fark gözlenmedi. Bu sonuçlara bakarak, Dabrowski ve ark.'ları, salmonid diyetlerinde, amino asit profili sabit kalmak kaydı ile, kullanılan balık ununun %75 oranında balık unu analogları ile ikame edilebileceğini ileri sürmektedirler.
Sonuçlar
Sınırlı da olsa, sözü edilen araştırmalardan elde edilen bilgiler, rendering ürünleri kullananlar açısından hem önemli hem de memnuniyet vericidir. Bu çalışmalar sayesinde, su ürünleri yemlerinde kullanılan balık ununun, önemli bir kısmının yerine daha ekonomik olan EKU gibi alternatif protein hammaddelerinin kullanılabileceği anlaşılmış oluyor. Ancak, balık beslenmesinde ideal protein değerinin henüz tamamen olgunlaşmamış bir kavram olduğunu unutmamak gerekir. Kültüre alınan bütün tür ve hatta ırklara özgü amino asit gereksinimlari ayrı ayrı saptanıncaya kadar, ileri sürülen ideal-protein amino asit profilinin sadece bir kılavuz olarak değerlendirilmesi gerekir. Bununla beraber, buraya kadar elde edilen bilgiler, kara hayvanlarının yan ürünlerinden elde edilen rendering ürünlerinin, amino asit profilleri dikkatle izlendiği takdirde, su ürünleri yemlerinde maliyeti büyük ölçüde düşürebilecek bir alternatif olarak kullanılabileceğine işaret etmektedir.
Bu aşamadan sonra, ticari üretim koşullarında kurulacak benzer denemelerle, elde edilen ilk sonuçların pratiğe uygulanabilirliğinin araştırılması gerekmektedir. Şu anda bu tanıma uygun denemeler, bitkisel protein endüstrisi tarafından ya tamamlanmış (Stickney ve ark.'ları, 1996) bulunuyor veya devam etmektedir.
ULUSLARARASI SU
ÜRÜNLERİ TOPLANTISI
1997 yılının 20 ve 23 Şubat günleri arasında, ABD'nin kuzey batı eyaletlerinden Washington'un Seatle kentinde yapılacak olan Dünya Su Ürünleri Birliği'nin (World Aquaculture Society) yıllık toplantısının ana teması "Su Ürünleri Yemlerinde Proteinler; Kalite, Üretim Hacmi ve Kaynaklar" olarak saptanmış bulunuyor. Doğada avlanan balıkçıların olduğu kadar, yem hammaddesi ithalatı yapanların, su ürünleri çiftliklerinin sorumlularının ve bu sektöre yem hazırlayan yemcilerin de yoğun ilgisini çekeceği beklenen bu yılki toplantının konuşmacıları ve işleyecekleri konular aşağıda verilmiştir:
Rendering Endüstrisi Ürünü Protein Kaynakları: Su Ürünü Yemleri Için Yeni Alternatif Hammaddeler.
Freddy Ib (European Renderers Association ve National Renderers Association*NRA*)
Dünyada Balık Unu Üretimi; Ürünler ve Spesifikasyonları.
Stuart Barlow (IFOMA, Birleşik Krallık)
Soya Proteinleri; Ürünler ve Üretim Yöntemleri.
Dr. Kim Koch (North Dakota Eyalet Üniversitesi, Kuzey Yıldızı Araştırma Enstitüsü)
Balık Işleme Tesisleri Yan Ürünlerinden Balık Unu Üretimi.
Jerry Babbitt (NMFS; Kodiak - Alaska, ABD)
Kanola ve Hintyağı Tohumu Ürünleri
David A. Higgs (DFO Batı Vancouver Laboratuarı, Kanada)
Soya Proteini Konsantresi.
S.J.Kashik (INRA; Fransa)
Su Ürünleri Yemlerinde Kullanılan Balık Ununun Kalitesi.
Ian Pike (IFOMA; Birleşik Krallık)
Tek-Hücre Proteinleri ve Soya Ürünleri.
Trond Storebakken (Aquaforst; Sundasora - Norveç)
Deniz Canlıları Için Protein Kaynakları.
T.Watanabe (Tokyo Üniversitesi; Japonya)
NRA'NIN 63'ÜNCÜ YILLIK TOPLANTISINDA İLGİNÇ KONULAR ELE ALINACAK
Toplantı 29 Ekim ve 2 Kasım 1996'da San Francisco'nun ünlü Ritz-Carlton otelinde yapılacak. Dünyada rendering endüstrisi ile ilgili olarak yapılan en önemli ve en kapsamlı faaliyet olan bu toplantıda, rendering ürünleri ile ilgilenen herkesin kendisi için faydalı birşeyler bulması bekleniyor. Toplantıya katılanlar arasında bilim adamları, rendering ürünlerini işleyenler ve kullananlar ve bu sektöre mal ve makina satanlar bulunacak. Toplantıya katılmak için NRA üyesi olmak gerekmiyor. Toplantının konferans bölümünde yer alacak konulardan bazıları şöyle:
Ruminant Yemleri ile İlgili Yasaklar Yerine, Alternatif Çözümler
Kuzey Amerika'ya BSE Girmesini Önlemek için Önerilen ve Uygulanan Tedbirler
NRA'nın BSE Konusunda Elde Ettiği Başarılar ve Gelecekte Karşılaşılabilecek Sorunlar
Endüstrinin BSE ile İlgili Olarak Aldığı Bilimsel Önlemler
TSE Etmenlerinin Etkisiz Hale Getirilmesi
Avrupa Birliği Renderingcilerini Ilgilendiren Yasalar ve Çevre ile İlgili Sınırlamalar
Rendering Yağlarının Hayvan Yemlerinde Kullanılması ile İlgili Son Bilimsel Gelişmeler
|