YAĞLARIN ETKİN ENERJİ DEĞERİ

Yazan: Henry L. Fuller ve N.M. Dale
University of Georgia (ABD), Kanatlı Bilimi Bölümü

Karma yemlerin çoğunda yemin metabolize edilebilir enerjisi (ME), söz konusu yemin hayvan verimini nasıl etkileyeceğini oldukça isabetli bir şekilde kestirmeye yeter. Bu yeterliliğin temel nedeni, yapılan pek çok varsayım arasında artı ve eksi yöndeki yanılmaların genel olarak birbirlerinin etkisini sıfırlamasıdır. Bir örnek vermek gerekirse; ME değeri kullanıldığında yağların net enerjisinin gerçek olandan düşük, proteinlerin net enerjisinin ise gerçek olandan yüksek çıktığı yaygın olarak kabul edilen bir husustur. Yağ ve protein içeriği belirli oranlar içinde kalan yemlerde bu iki yanılma payı genellikle birbirini götürerek kabul edilebilir sonuçlar alınmasını sağlar. Ancak, yağ ilavesi ile yağ içeriği yükseltilmiş yemlerde yemin içerdiği yağın ME değerinden giderek hayvansal verimin ne oranda etkileneceği kestirilmeye çalışıldığında, beklenen ile gerçekleşen sonuçlar arasında önemli farklılıklar doğmaktadır. Diğer bir ifade ile, hammaddelerin ME değerleri kullanılarak hesap edilen yemin ME değeri, hayvanlarda görülen verim performansını verebilecek ME değerinin altında kalmaktadır. Yağların "Ekstra Kalorik Etkisi" olarak bilinen bu etki, yeme katılan yağın yemi yiyen hayvana ne ölçüde yararlı olacağının yanlız katılan yağın ME değerine bakılarak ekonomik olarak saptanmasının yeterli olmadığını göstermektedir. Bunun dışında, araştırmacılar yem formülasyonları ile ilgili denemelerde karşılaştırdıkları farklı yem formüllerinin enerji değerlerini eşit tutabilmek için, genel olarak enerjisi daha düşük yemlere farkı kapayacak kadar yağ katmaktadırlar. Bu takviye yapılırken, katılan yağın ME değerinden hareket edilmektedir. Oysa, yağın ekstra kalorik etkisinden dolayı, katılan yağ ME değerine bakılarak beklenenden daha fazla enerji sağlayabilmekte, bu da çalışmanın sonuçlarını etkileyebilmektedir.

Yağların ekstra kalorik etkisinden ilk söz eden araştırıcılar Carew ve Hill (1964), Touchburn ve Naber (1966) ve Jensen ve ark.'larıydı (1970). Yağlarda görülen bu özellik, tamamen olmasa bile, büyük ölçüde yem hammaddeleri arasında var olan diğer bir etkileşimden ileri gelmektedir ki, buna da yağın "Birlikteliğin Dinamik Etkisi (Associative Dynamic Effect)" denmektedir. Bu etki, yem hammaddeleri hayvanlara birlikte verildiğinde yemin sindirilmesi için hayvanın yakması gereken enerji miktarında görülen azalmaya dayanmaktadır. Yem hammaddelerinin içerdiği metabolize edilebilir enerjinin daha iyi kullanılması anlamına gelen bu etki, Forbes ve Swift'in (1944) çalışmasında ayrıntılı olarak incelenmiştir.

DeGroote'nin (1969) broyler piliçleri üzerinde yaptığı bir çalışmada, glukoz, mısır yağı ve soya proteinin ME değerlerinin net yararlanabilirlik yüzdeleri sırası ile 77.9, 88.2 ve 61.1 olarak bulunmuştur (göreceli olarak ifade edilmek istenirse, sırası ile 100, 113 ve 78). Başka bir araştırmada Carey ve Hill (1964), karbonhidratların mısır yağı ile ikame edilmesi durumunda piliçlerin enerjiden yararlanma etkinliğinin arttığını göstermişlerdir.

Chudy ve Schiemann'ın (1969) yaptığı denemelerde de diyetle alınan yağ ile diyetteki "lipid olmayan" besinler arasındaki etkileşim araştırılmış ve diyetteki mısırın içerdiği enerjiden ne ölçüde yararlanıldığının diyette mevcut yağın miktarı ile yakından ilişkili olduğu anlaşılmıştır. Sözü edilen bu üç çalışma, yağların diyetteki diğer besin maddeleri ile birlikte olmalarının dinamik etkisini ayrıntılı olarak açıklanmaktadır.

Ekstra Metabolik Etki

Yem hammaddeleri ile ilgili ME değerleri veren mevcut literatür, yanlız yağların net enerji düzeylerini gerçeğin altında vermekle kalmayıp, bu besinlerin "etkili" metabolize edilebilir enerjisini de hakkı ile belitmemektedir. Yağlar için kullanılan "ekstra metabolik etki" deyimi ilk defa Horani ve Sell (1977) tarafından ve hayvan diyetlerine ilave edilen yağların, diyetin metabolize edilebilir enerji düzeyine beklenenin üzerinde katkıda bulunma özelliğini ifade etmek ve net enerji üzerindeki etkisinden ayırmak için kullanılmıştır. Ekstra metabolik etkinin oluşmasına neden olan iki farklı olay saptanmış bulunuyor. Bu iki olay da besinlerin absorbsiyonu aşamasında cereyan ettiklerinden metabolize edilebilir enerjideki artış kullanılarak ölçülebilirler. Bunlardan birincisi; diyete ilave edilen yağ ile yem hammaddelerinde bulunan "bazal" yağın aralarındaki sinerjik etkidir. İkincisi ise, yeme katılan yağın, yemin lipid olmayan besinlerin absorpsiyonunu arttırıcı etkisidir. Birinci olay, Sibbald ve ark.'larının (1961) yaptıkları çalışma ile gösterilmiştir (Tablo1). Bu araştırmada soya yağı ve hayvansal yağ ayrı ayrı test edildiklerinde sırası ile 8.64 ve 6.94 kcal/g'lık ME değerleri verdikleri halde, bire bir oranda beraberce kullanıldıklarında bu karışımın ME değerinin 8.41 kcal/g olduğu görülmüştür. Bu durumda, soya yağının ME düzeyinin değişmediği varsayılırsa, hayvansal yağın bu koşullarda sağladığı ME değerinin 8.36 kcal/g olduğu sonucu çıkmaktadır.

Tablo 1. Hayvansal Yağ ve Soya Yağının Teker Teker ve Karışım Halindeki Görünür ME Değerleri (kcal/g; Sibbald ve ark., 1961)

Protein Düzeyi	%24.4		%34.0
Yağ Düzeyi	%10	%20	%10	%20	Ortalama
Hayvansal Yağ	6.02	7.24	6.79	7.69	6.94
Soya Yağ	8.65	8.22	8.94	8.02	8.46
İki Yağın Karışımı	8.11	8.31	8.82	8.41	8.41